اقتصاد ایران در بن‌بست دلال‌ها؛ چرا تولید نفس نمی‌کشد؟

چرخه‌ی بی‌پایان تورم؛ چرا پیش‌بینی‌ها درست از آب درآمد؟

سال‌هاست که در کشور ما، وقتی صحبت از مشکلات مالی و اقتصادی می‌شود، واکنش‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: عده‌ای با امیدواری دعا می‌کنند که اوضاع درست شود و عده‌ای دیگر در ناامیدی مطلق به سر می‌برند. اما واقعیت اقتصاد، فراتر از آرزوهاست. بررسی‌های ده سال اخیر نشان می‌دهد که تا نشانه‌های ساختاری در اقتصاد تغییر نکند، تورم به صورت مرکب رشد کرده و شکاف طبقاتی عمیق‌تر می‌شود؛ جایی که ثروتمندان ثروتمندتر و قشر ضعیف، ضعیف‌تر می‌شوند.

مشکل اصلی اینجاست که ما در حوزه تولید پتانسیل بالایی داریم. مردم ما به دنبال نقش‌آفرینی اقتصادی هستند. مصداق بارز آن، هجوم سرمایه‌ها به بازار بورس در سال‌های گذشته بود. زمانی که بازارهای موازی مثل مسکن، طلا و دلار رشد کرده بودند و بورس عقب مانده بود، مردم دارایی‌های خود را به این سمت آوردند تا از تورم جا نمانند.

۵ مقصد اصلی سرمایه‌گذاری در ایران: بازی نوبتی بازارها

در اقتصاد ایران، پنج حوزه عمده وجود دارد که سرمایه‌های سرگردان میان آن‌ها جابه‌جا می‌شوند. نکته کلیدی اینجاست که رشد این حوزه‌ها همزمان نیست و به صورت نوبتی اتفاق می‌افتد. این ناهماهنگی باعث می‌شود تولیدکننده واقعی همیشه یک قدم عقب‌تر از بازارهای کاذب باشد.

دلال‌ها؛ سد راه تنفس تولیدکننده

بزرگترین معضلی که امروز با آن دست‌وپنج نرم می‌کنیم، این است که دلال‌ها نفس تولیدکننده را گرفته‌اند. تولید به معنای واقعی از رشد سایر کالاها عقب افتاده است. وقتی یک تولیدکننده محصولی را با هزینه‌های گزاف تولید و پخش می‌کند، سودی که به دست می‌آورد در مقایسه با رشد قیمت‌ها در بازارهای دلالی، عملاً ناچیز است.

مشکل دیگر، عدم انطباق عرضه بر اساس تقاضاست. تولیدکننده نمی‌داند بازار دقیقاً به چه چیزی نیاز دارد، چون حلقه ارتباط بین تولید و مصرف توسط واسطه‌ها قطع شده است. دلال‌ها اجازه نمی‌دهند صدای مصرف‌کننده به تولیدکننده برسد. اینجاست که موج‌های اعتراضی مثل «کمپین نخریدن» شکل می‌گیرد؛ در حالی که مقصر اصلی مثلاً مرغدار یا دامدار نیست، بلکه زنجیره توزیع معیوب است.

صادرات؛ تبدیل تهدید تورم به فرصت رشد

شهید سلیمانی جمله معروفی دارند که می‌گویند: «فرصتی که در تهدیدها هست، در خود فرصت‌ها نیست.» تورم یک تهدید بزرگ است، اما راه حل کلیدی آن در صادرات نهفته است. اگر ما محصول باکیفیت تولید کنیم و مشتری خارجی داشته باشیم، تورم دیگر یک بن‌بست نخواهد بود. تولیدکننده‌ای که به بازار جهانی متصل باشد، می‌تواند از نوسانات قیمتی به نفع رشد تولید و ارزآوری استفاده کند.

راهکار عملی: مدیریت هوشمند تقاضا و سامانه‌های شفاف

برای خروج از این وضعیت، دو اقدام اساسی لازم است:

1. ایجاد ارتباط مستقیم: حذف دلال‌های پنهان که شریان‌های ارتباطی را تصاحب کرده‌اند.
2. تولید بر اساس تقاضا: ما نیازمند سامانه‌های هوشمند دولتی هستیم. به عنوان مثال در کشاورزی، کشاورز باید بتواند قبل از کشت، میزان نیاز کشور و ظرفیت صادراتی را در یک سامانه مشاهده و ثبت کند. این یعنی مدیریت هکتار به هکتار زمین‌ها برای جلوگیری از مازاد یا کمبود محصول.

متأسفانه در حال حاضر، تمرکز مسئولین بیشتر بر کنترل «عدد نهایی قیمت» است؛ در حالی که قیمت، تنها نتیجه‌ی نهایی فرآیندهای بازار است و با زور نمی‌توان آن را پایین نگه داشت. تا زمانی که فرآیند تولید و توزیع اصلاح نشود، مدیریت دستوری قیمت‌ها راه به جایی نخواهد برد.

این مطالب شاید به مزاج خیلی‌ها خوش نیاید، اما واقعیت تلخی است که باید شنیده شود. امیدوارم انتشار این دیدگاه‌ها، قدمی کوچک در راستای بهبود وضعیت اقتصادی کشورمان باشد.

سوالات متداول

References

1. World Bank: Iran's Economic Outlook — worldbank.org
2. The Impact of Middlemen on Developing Economies — investopedia.com
3. Supply and Demand Management in Agriculture — fao.org