پدیده «سلاطین» در اقتصاد ایران؛ از واسطه‌گری تا انحصار بازار

در طول چند سال گذشته، ما با اصطلاح جدیدی در ادبیات اقتصادی کشور آشنا شده‌ایم: «سلاطین». عناوینی مثل سلطان سکه، سلطان قند، سلطان دارو و امثال آن‌ها. اما واقعاً این افراد چه کسانی هستند و چگونه می‌توانند سرنوشت اقتصادی یک جامعه را تحت‌الشعاع قرار دهند؟

## سلطان بازار کیست؟ سلطان به کسی گفته می‌شود که با توجه به شرایط بازار و توان مالی و نفوذ خود، تعیین‌کننده وضعیت یک محصول خاص می‌شود. اوست که تصمیم می‌گیرد قیمت چقدر باشد، کالا در بازار موجود باشد یا نایاب شود و در نهایت، سیاست‌های خرد و کلان آن حوزه را دیکته می‌کند. این تصمیمات شخصی، نه فقط یک صنف، بلکه کل جامعه را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. ما در جامعه ایرانی از این سلاطین کم نداشته‌ایم؛ از سکه و قند گرفته تا روغن، برنج و حتی موز. نکته قابل تامل اینجاست که پس از برخوردهای قانونی و دولتی، بسیاری از این افراد به «سلاطین مخفی» تبدیل شده‌اند. آن‌ها دیگر تمایلی به مطرح شدن ندارند و با شکستن قدرت خود به بازوهای مختلف، تلاش می‌کنند تا حد امکان ناشناخته بمانند و در سایه فعالیت کنند. ## ریشه شکل‌گیری سلاطین؛ تولد در شکاف واسطه‌گری سؤال اساسی این است که یک فرد چگونه «سلطان» می‌شود؟ آیا این قدرت موروثی است یا محصول شرایط؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد که سلطان، کسی است که دقیقاً در نقطه میانی پلِ میان «تولیدکننده» و «مصرف‌کننده» ایستاده است. سلاطین با بهره‌گیری از رانت و ایجاد ارتباطات خاص، یک نظام واسطه‌گری غیر اصولی را بنا می‌کنند. آن‌ها در شاه‌رگ اقتصادی قرار می‌گیرند و هر لحظه که اراده کنند، می‌توانند جریان کالا را قطع، وصل، تسهیل یا دشوار کنند. این حاکمیتِ سلطان‌گونه، ریشه در همین واسطه‌گری‌های مخرب دارد.

### مقایسه بازار سالم و بازار تحت سلطه

ویژگی	بازار رقابتی و سالم	بازار تحت سلطه (سلاطین)
تعیین قیمت	عرضه و تقاضای واقعی	تصمیمات فردی و انحصاری
دسترسی به کالا	توزیع عادلانه و مداوم	مهندسی نایابی (احتکار)
نقش واسطه	تسهیل‌گر توزیع	مانع و رانت‌خوار
سود اصلی	تولیدکننده و مصرف‌کننده	واسطه (سلطان)

## اختاپوس انحصار و بازوهای نفوذ سلطان شباهت عجیبی به اختاپوس دارد. او با بازوهای مختلف خود، امکانات و تاثیرگذاری‌های متفاوتی را در بازار کنترل می‌کند. قطعا هیچ سلطانی دوست ندارد قدرتش کم شود و برای حفظ این قلمرو، از هیچ تلاشی فروگذار نمی‌کند.

## راهکار چیست؟ اجماع برای تقویت تولید مقابله با این پدیده، تنها با برخوردهای موردی امکان‌پذیر نیست. این مبارزه نیازمند یک «اجماع جمعی» و اتحاد میان دلسوزان اقتصادی است. اگر ما بتوانیم نظام واسطه‌گری را اصولی و شفاف کنیم، سلاطین خودبه‌خود حذف خواهند شد. در پیام‌های سالیانه رهبری نیز همواره بر بحث «تولید» و «رفع موانع تولید» تاکید شده است. از نظر علمی هم راهگشای اقتصاد ما دقیقاً همینجاست. تا زمانی که سلاطین در شاه‌رگ‌های توزیع حضور دارند و تولیدکننده ضعیف است، اقتصاد بهبود پیدا نخواهد کرد. کلید اصلی، مبارزه با واسطه‌گری‌های رانتی و حمایت واقعی از بخش تولید است.

سوالات متداول

چرا به برخی فعالان اقتصادی لقب سلطان داده می‌شود؟

به دلیل اینکه این افراد با ایجاد انحصار و کنترل رانتیِ شاه‌رگ‌های توزیع، تعیین‌کننده نهایی قیمت و میزان موجودی کالا در بازار می‌شوند و سیاست‌های خود را به جامعه تحمیل می‌کنند.

سلاطین بازار چگونه از بین می‌روند؟

راه اصلی از بین بردن این پدیده، اصلاح نظام واسطه‌گری، شفاف‌سازی زنجیره توزیع و تقویت مستقیم تولیدکنندگان است تا فاصله میان تولید و مصرف توسط رانت‌خواران پر نشود.

چرا سلاطین اقتصادی اخیراً مخفیانه فعالیت می‌کنند؟

به دلیل برخوردهای قضایی و نظارتی، آن‌ها ترجیح می‌دهند قدرت خود را به چندین زیرمجموعه و بازوی مختلف تقسیم کنند تا کمتر دیده شوند و از نظارت‌های دولتی در امان بمانند.

References

Monopoly and Market Power in Developing Economies — World Bank Research
The Role of Middlemen in Modern Supply Chains — Harvard Business Review
Rent-Seeking and Economic Development — Journal of Economic Perspectives